सहकारी गृहनिर्माण संस्थेतील नामनिर्देशन: सदस्याच्या निधनानंतर फ्लॅटच्या हक्कांचे काय होते?

सहकारी गृहनिर्माण संस्थेतील फ्लॅटची खरेदी झाल्यानंतर बहुतेक सदस्यांचे लक्ष देखभाल शुल्क, सोसायटीचे नियम, पार्किंग, दुरुस्ती किंवा पुनर्विकास यांसारख्या विषयांकडे असते. मात्र फ्लॅटच्या मालकीशी संबंधित एक अत्यंत महत्त्वाचा विषय अनेकदा दुर्लक्षित राहतो—तो म्हणजे नामनिर्देशन (Nomination). सदस्याच्या निधनानंतर सोसायटीच्या नोंदींमध्ये कोणाचे नाव नोंदवायचे, शेअर आणि संस्थेतील सदस्यत्वाशी संबंधित प्रक्रिया कशी पुढे न्यायची आणि वारसांमध्ये वाद निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम काय होऊ शकतो, यामध्ये नामनिर्देशनाची भूमिका महत्त्वाची ठरते.

महाराष्ट्रातील सहकारी गृहनिर्माण संस्थांमध्ये नामनिर्देशन ही केवळ एक प्रशासकीय औपचारिकता नाही. सदस्याच्या मृत्यूनंतर संस्थेला पुढील प्रक्रिया करण्यासाठी नामनिर्देशित व्यक्तीची नोंद महत्त्वाची ठरते. त्याचवेळी Nominee म्हणजे अंतिम मालक किंवा वारसदारच असतो, असा गैरसमज करणेही योग्य नाही. नामनिर्देशन आणि वारसाहक्क या दोन वेगळ्या कायदेशीर संकल्पना आहेत. त्यामुळे फ्लॅटच्या मालकीबाबत अंतिम हक्क कोणाचा आहे, हा प्रश्न केवळ सोसायटीच्या रेकॉर्डमधील Nomination वरून ठरत नाही.

हा विषय विशेषतः संयुक्त कुटुंब, अनेक कायदेशीर वारस, पती-पत्नी, पालक, मुले किंवा इतर नातेवाईक असलेल्या कुटुंबांमध्ये अधिक संवेदनशील ठरतो. सदस्याच्या निधनानंतर सोसायटीसमोर एकीकडे नामनिर्देशित व्यक्तीची नोंद असते, तर दुसरीकडे वारसाहक्काचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे नामनिर्देशनाची योग्य नोंद ठेवणे आणि त्यासोबत मालमत्तेशी संबंधित वारसाहक्काचे नियोजन करणे महत्त्वाचे ठरते.

Nomination म्हणजे नेमके काय?

नामनिर्देशन म्हणजे सदस्याने आपल्या निधनानंतर सोसायटीच्या नोंदींमध्ये संबंधित बाबींवर प्रक्रिया करण्यासाठी एखाद्या व्यक्तीचे किंवा व्यक्तींचे नाव नोंदवणे. सहकारी गृहनिर्माण संस्थेच्या संदर्भात याचा उद्देश सदस्याच्या मृत्यूनंतर संस्थेला पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया करण्यासाठी स्पष्ट आधार उपलब्ध करून देणे हा असतो.

महाराष्ट्र सहकारी संस्था अधिनियम आणि संबंधित नियम व उपनियमांमध्ये सदस्याच्या मृत्यूनंतर नामनिर्देशनाशी संबंधित तरतुदी आहेत. त्यामुळे सोसायटीने नामनिर्देशनाची नोंद व्यवस्थित ठेवणे आणि सदस्यांनीही ती वेळोवेळी अद्ययावत ठेवणे महत्त्वाचे ठरते.

विशेषतः लग्नानंतर कुटुंबातील परिस्थिती बदलणे, मुलांचा जन्म, घटस्फोट, कुटुंबातील सदस्याचा मृत्यू किंवा इतर कौटुंबिक बदल झाल्यास जुन्या नामनिर्देशनाची नोंद तशीच ठेवणे भविष्यात अडचणीचे ठरू शकते. त्यामुळे Nomination ही एकदा करून कायमची विसरून जाण्याची प्रक्रिया मानणे योग्य नाही.

Nominee म्हणजे फ्लॅटचा अंतिम मालक असतो का?

हा या विषयातील सर्वात महत्त्वाचा गैरसमज आहे.

एखाद्या सदस्याने सोसायटीच्या रेकॉर्डमध्ये एखाद्या व्यक्तीचे Nominee म्हणून नाव दिले असल्यामुळे त्या व्यक्तीला फ्लॅटचा अंतिम मालकीहक्क आपोआप मिळतो, असे सरसकट मानता येत नाही. नामनिर्देशनाचा मुख्य संबंध सोसायटीच्या प्रशासकीय प्रक्रियेशी असतो; तर मालमत्तेचा अंतिम वारसाहक्क संबंधित वारसा कायदे, मृत्युपत्र आणि इतर लागू कायदेशीर बाबींवर अवलंबून राहू शकतो.

यामुळे एखाद्या सदस्याने आपल्या मुलाचे किंवा पत्नीचे Nominee म्हणून नाव दिले असल्यास, इतर कायदेशीर वारसांचे हक्क आपोआप संपतात असे समजणे चुकीचे ठरू शकते.

याच कारणामुळे फ्लॅटधारकांनी Nomination आणि Will अर्थात मृत्युपत्र या दोन्ही बाबी वेगवेगळ्या समजून घेणे आवश्यक आहे. नामनिर्देशनामुळे सोसायटीसमोरील प्रशासकीय प्रक्रिया सुलभ होऊ शकते; मात्र मालमत्तेच्या अंतिम वारसाहक्कासाठी स्वतंत्र कायदेशीर दस्तऐवजांची आवश्यकता परिस्थितीनुसार असू शकते.

सदस्याच्या निधनानंतर सोसायटीसमोर काय प्रक्रिया येते?

सदस्याचा मृत्यू झाल्यानंतर सोसायटीला त्याच्या सदस्यत्वाशी, शेअर्सशी आणि फ्लॅटशी संबंधित नोंदी अद्ययावत करण्याची प्रक्रिया करावी लागते. Nomination उपलब्ध असल्यास संस्थेला संबंधित व्यक्तीशी पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया करण्यासाठी आधार मिळतो.

मात्र सोसायटीने कोणत्याही व्यक्तीला अंतिम मालक घोषित करणे आणि संस्थेच्या नोंदींमध्ये संबंधित व्यक्तीची नोंद करणे या बाबींचा कायदेशीर अर्थ वेगळा असू शकतो. वारसांमध्ये वाद असल्यास किंवा मालकीहक्काबाबत न्यायालयीन प्रकरण असल्यास परिस्थिती अधिक गुंतागुंतीची होऊ शकते.

म्हणूनच व्यवस्थापन समितीने अशा प्रकरणांमध्ये घाईघाईने निर्णय न घेता लागू कायदे, संस्थेचे उपनियम आणि उपलब्ध कागदपत्रांचा विचार करणे आवश्यक असते. सदस्याच्या मृत्यूनंतर सोसायटीच्या नोंदींमध्ये बदल करणे ही केवळ नाव बदलण्याची साधी प्रक्रिया नसून त्यामागे कायदेशीर कागदपत्रांचा विचार असतो.

Nomination नसेल तर काय?

सदस्याने नामनिर्देशन केले नसेल तर सदस्याच्या निधनानंतर सोसायटीसमोर प्रक्रिया अधिक गुंतागुंतीची होऊ शकते. अशा परिस्थितीत संबंधित वारस किंवा दावा करणाऱ्या व्यक्तींना आवश्यक कागदपत्रे सादर करावी लागू शकतात.

यामुळे सदस्यांनी Nomination न करण्याचा निर्णय हलक्यात घेऊ नये. नामनिर्देशनाची नोंद उपलब्ध असल्यास सदस्याच्या निधनानंतर सोसायटीच्या प्रशासकीय प्रक्रियेला एक निश्चित आधार मिळतो.

मात्र Nomination नसल्यास फ्लॅट कोणाच्याही मालकीचा राहत नाही किंवा तो आपोआप सोसायटीच्या मालकीचा होतो, असे समजणे चुकीचे आहे. मालमत्तेवरील वारसाहक्क संबंधित कायदेशीर प्रक्रियेनुसार निश्चित होतो.

संयुक्त मालकी आणि Nomination

आज अनेक फ्लॅट पती-पत्नीच्या संयुक्त नावावर असतात. काही प्रकरणांमध्ये पालक आणि मुलांचे संयुक्त नाव असते, तर काही कुटुंबांमध्ये एकापेक्षा अधिक व्यक्ती मालकी हक्कात सहभागी असतात.

अशा परिस्थितीत Nomination करताना मालकीची रचना आणि संबंधित सदस्यांचे अधिकार लक्षात घेणे आवश्यक असते. एका व्यक्तीचे नाव Nominee म्हणून दिल्यामुळे इतर सह-मालकांचे अधिकार आपोआप बदलत नाहीत.

यामुळे संयुक्त मालकी असलेल्या फ्लॅटमध्ये Nomination करताना सोसायटीच्या नोंदी, शेअर प्रमाणपत्र, खरेदी करार आणि इतर मालकीशी संबंधित कागदपत्रांमध्ये नावे योग्य आहेत का, याची खात्री करणे महत्त्वाचे आहे.

Nomination बदलता येते का?

कौटुंबिक परिस्थिती बदलल्यास सदस्याला आपले नामनिर्देशन अद्ययावत करण्याची गरज भासू शकते. विवाह, घटस्फोट, मुलांचा जन्म, Nominee चा मृत्यू किंवा कौटुंबिक परिस्थितीत झालेले इतर बदल यामुळे जुनी नोंद बदलण्याची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते.

सोसायटीच्या लागू प्रक्रियेनुसार आवश्यक अर्ज आणि कागदपत्रे सादर करून Nomination मध्ये बदल करण्याची प्रक्रिया करता येते. मात्र सदस्यांनी स्वतःकडे असलेली प्रत आणि सोसायटीच्या रेकॉर्डमधील नोंद यामध्ये सुसंगती आहे का, हे तपासणे महत्त्वाचे आहे.

विशेषतः अनेक वर्षांपूर्वी केलेले Nomination आजही वैध नोंद म्हणून उपलब्ध आहे का, हे सदस्यांनी तपासणे योग्य ठरते.

Nomination आणि मृत्युपत्र यामध्ये फरक

Nomination आणि Will या दोन गोष्टी एकसारख्या नाहीत. Nomination मुख्यतः संस्थेच्या रेकॉर्ड आणि सदस्याच्या निधनानंतरच्या प्रशासकीय प्रक्रियेशी संबंधित असते. दुसरीकडे, मृत्युपत्राद्वारे व्यक्ती आपल्या मालमत्तेबाबत मृत्यूनंतरची इच्छा कायदेशीर स्वरूपात नोंदवू शकते.

यामुळे मोठ्या मूल्याची मालमत्ता असलेल्या कुटुंबांनी केवळ Nomination करून मालमत्तेच्या वारसाहक्काचे नियोजन पूर्ण झाले असे समजू नये. विशेषतः कुटुंबात अनेक संभाव्य वारस असल्यास मालकीहक्काशी संबंधित कायदेशीर नियोजन स्वतंत्रपणे करणे अधिक सुरक्षित ठरू शकते.

निष्कर्ष

सहकारी गृहनिर्माण संस्थेतील Nomination ही सदस्याच्या निधनानंतर संस्थेच्या प्रशासकीय प्रक्रियेसाठी अत्यंत महत्त्वाची बाब आहे. योग्य नामनिर्देशनामुळे सोसायटीच्या नोंदींमध्ये पुढील प्रक्रिया अधिक स्पष्टपणे करता येऊ शकते आणि अनावश्यक प्रशासकीय गुंतागुंत कमी होऊ शकते.

मात्र Nominee म्हणजे अंतिम मालक, हा गैरसमज टाळणे आवश्यक आहे. नामनिर्देशन, वारसाहक्क, मृत्युपत्र आणि मालकीहक्क या वेगवेगळ्या कायदेशीर बाबी आहेत. त्यामुळे फ्लॅटधारकांनी आपल्या सोसायटीच्या रेकॉर्डमध्ये Nomination अद्ययावत आहे का, सह-मालकीची नोंद योग्य आहे का आणि मालमत्तेशी संबंधित वारसाहक्काचे नियोजन स्पष्ट आहे का, याकडे वेळोवेळी लक्ष देणे आवश्यक आहे.

सहकारी गृहनिर्माण संस्थेच्या दृष्टीने पाहता, योग्य Nomination ही भविष्यातील प्रशासकीय अडचणी कमी करण्यासाठी महत्त्वाची पायरी आहे; मात्र ती मालमत्तेच्या अंतिम वारसाहक्काचा पर्याय नाही. त्यामुळे सदस्यांनी या दोन्ही बाबी स्वतंत्रपणे समजून घेऊन आवश्यक कायदेशीर नियोजन करणे अधिक योग्य ठरते.

Also Watch : https://youtu.be/9zBU6znL4rYImportant Rera Judgements taken by MahaRERA under different circumstance-2

1. Website –     https://www.dearsociety.in/
2. Instagram –  https://instagram.com/dearsocietymh?igshid=NmE0MzVhZDY=
3. LinkedIn –    https://www.linkedin.com/company/dear-societyin/
4. Facebook –   https://www.facebook.com/dearsocietyMH?mibextid=ZbWKwL